“Çocuğum dersin başında dinliyor ama kısa süre sonra dikkati dağılıyor.”, “Yerinde durmakta zorlanıyor.”, “Sürekli sözümü kesiyor.” Bu tür cümleleri çocuklarıyla ilgili olarak söyleyen pek çok ebeveyn var. Peki bu davranışlar ne zaman Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu’nu (DEHB) düşündürür?
Çocukların zaman zaman dalgın olması, hareketli davranması veya sabırsızlanması gelişimin farklı dönemlerinde görülebilir. Bu nedenle her hareketli ya da dikkati dağılan çocuğu DEHB olarak değerlendirmek doğru değildir. Önemli olan davranışların ne kadar süredir devam ettiği ve çocuğun günlük yaşamını ne ölçüde etkilediğidir.
Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) Nedir?
DEHB; dikkatini sürdürme, dürtülerini kontrol etme ve hareketliliğini düzenleme alanlarında güçlüklerle kendini gösterebilen nörogelişimsel bir bozukluktur. Her çocukta aynı belirtiler görülmez. Bazı çocuklarda dikkat güçlüğü daha belirgin olurken, bazı çocuklarda hareketlilik ve dürtüsellik ön plana çıkabilir.
Çocuklarda DEHB Nasıl Görülebilir?
- Dikkatini bir etkinlik üzerinde sürdürmekte zorlanma
- Kolayca dikkatinin dağılması
- Verilen yönergeleri takip etmekte zorlanma
- Eşyalarını sık sık unutma veya kaybetme
- Uzun süre oturmayı gerektiren durumlarda zorlanma
- Fazla hareket etme veya sürekli hareket hâlinde olma
- Sırasını beklemekte zorlanma
- Karşısındaki kişinin sözünü kesme veya araya girme
- Düşünmeden hareket etme
Bu davranışlardan birinin veya birkaçının zaman zaman görülmesi tek başına DEHB anlamına gelmez. Çocuğun yaşı, gelişim düzeyi ve içinde bulunduğu koşullar mutlaka dikkate alınmalıdır.
Her Dalgınlık Dikkat Eksikliği Değildir
Çocuk bazen ödev yapmak istemeyebilir, oyun oynarken çevresindeki seslere yönelebilir veya bir görevi tamamlamayı unutabilir. Yorgunluk, uykusuzluk, kaygı, yoğun duygular ve çocuğun ilgisini çekmeyen etkinlikler de dikkatini sürdürmesini zorlaştırabilir.
Bu nedenle değerlendirme yapılırken yalnızca “dikkati dağılıyor mu?” sorusuna değil, davranışların farklı ortamlarda ve ne ölçüde ortaya çıktığına da bakılır.
DEHB Çocuğun Günlük Yaşamını Nasıl Etkileyebilir?
Dikkat, hareketlilik ve dürtü kontrolüyle ilgili güçlükler okul yaşamının yanında arkadaşlıkları ve evdeki rutinleri de etkileyebilir. Çocuk ödevlerini tamamlamakta, eşyalarını düzenlemekte, oyun sırasında sırasını beklemekte veya arkadaşlarının sözünü dinlemekte zorlanabilir.
Bu durum sık sık eleştirilmesine neden olduğunda çocuk kendisiyle ilgili olumsuz düşünceler geliştirebilir. Bu nedenle çocuğu “tembel”, “yaramaz” veya “söz dinlemiyor” şeklinde etiketlemek yerine yaşadığı güçlüğü anlamaya çalışmak önemlidir.
DEHB Olan Çocuk Tembel Midir?
Hayır. Bir çocuğun görevini tamamlamakta zorlanması her zaman isteksizlik veya tembellik anlamına gelmez. Dikkatini sürdürmek, plan yapmak veya dürtülerini kontrol etmek bazı çocuklar için gerçekten daha zor olabilir.
“Biraz istesen yaparsın.” gibi ifadeler çocuğun yaşadığı güçlüğü çözmez. Bunun yerine görevi küçük parçalara ayırmak, kısa ve net yönergeler vermek ve çocuğun yaptığı olumlu davranışları fark etmek daha destekleyici olabilir.
Ebeveynler Çocuklarını Nasıl Destekleyebilir?
- Uzun yönergeler yerine kısa ve anlaşılır cümleler kullanın.
- Birden fazla görevi aynı anda vermek yerine görevleri küçük adımlara bölün.
- Çalışma alanındaki dikkat dağıtıcıları mümkün olduğunca azaltın.
- Günlük rutinleri mümkün olduğunca öngörülebilir hâle getirin.
- Olumlu davranışları fark edip somut şekilde ifade edin.
- Çocuğu kardeşleri veya arkadaşlarıyla kıyaslamayın.
Okul ile İş Birliği Neden Önemli?
Çocuğun okulda nasıl davrandığı, öğretmenlerinin gözlemleri ve akademik süreçte yaşadığı güçlükler değerlendirme açısından önemli bilgiler sağlayabilir. Ebeveyn ve okul arasındaki iletişim, çocuğun ihtiyaçlarının daha iyi anlaşılmasına yardımcı olabilir.
DEHB Tanısı Nasıl Konur?
DEHB tanısı yalnızca tek bir test sonucuna veya tek bir davranışa bakılarak konulmaz. Çocuğun gelişim öyküsü, davranışları, günlük yaşamındaki işlevselliği ve farklı ortamlardaki gözlemleri birlikte değerlendirilir.
Bu nedenle çocuğun hareketli olması veya ders çalışmakta zorlanması tek başına DEHB tanısı için yeterli değildir. Gerektiğinde çocuk ve ergen ruh sağlığı alanında çalışan uygun bir uzmandan değerlendirme alınabilir.
Ne Zaman Destek Almak Faydalı Olabilir?
Dikkat, hareketlilik veya dürtü kontrolüyle ilgili güçlükler çocuğun okul yaşamını, arkadaşlıklarını, aile ilişkilerini ya da günlük işlevselliğini belirgin biçimde etkiliyorsa profesyonel bir değerlendirme faydalı olabilir.
Buradaki amaç çocuğa hemen bir etiket koymak değil, yaşanan güçlüğün nedenini anlamak ve çocuğun ihtiyaçlarına uygun desteği belirlemektir.
Sonuç
Çocuklarda dalgınlık, hareketlilik ve dürtüsellik farklı nedenlerle ortaya çıkabilir. Her dikkat dağınıklığı veya hareketlilik DEHB değildir. Çocuğun davranışlarını yaşına, gelişim düzeyine ve günlük yaşamındaki etkilerine bakarak değerlendirmek gerekir.
Çocuğu suçlamak veya etiketlemek yerine yaşadığı güçlüğü anlamaya çalışmak, hem çocuk hem de ebeveyn için daha sağlıklı bir başlangıç olabilir. Gerektiğinde bir uzmandan değerlendirme almak, çocuğun ihtiyaçlarının daha doğru anlaşılmasına yardımcı olabilir.
Hayır. Hareketlilik çocuklarda yaşa ve bireysel özelliklere göre değişebilir. Hareketlilik tek başına DEHB tanısı için yeterli değildir.
Hayır. Dikkat dağınıklığının farklı nedenleri olabilir. Davranışın süresi, sıklığı ve çocuğun günlük yaşamına etkisi birlikte değerlendirilmelidir.
Hayır. Görevleri tamamlamakta zorlanmak her zaman isteksizlik veya tembellik anlamına gelmez. Dikkatini sürdürme ve davranışlarını düzenleme güçlükleri dikkate alınmalıdır.
Tanı yalnızca tek bir test sonucuna veya davranışa bakılarak konulmaz. Gelişim öyküsü, davranışlar, işlevsellik ve farklı ortamlardaki gözlemler birlikte değerlendirilir.