Çocuklarda İzinsiz Alma Davranışı

“Çocuğum başkasının eşyasını izinsiz almış. Üstelik neden aldığını da açıklayamıyor. Ne yapmalıyım?”

Çocuklarda başkasına ait bir eşyayı izin almadan almak, ebeveynlerde doğal olarak kaygı ve öfke yaratabilir. Ancak bu davranışı değerlendirirken çocuğu “hırsız”, “yalancı” ya da “kötü çocuk” olarak etiketlemek yerine, davranışın yaşa, gelişim düzeyine ve ortaya çıktığı koşullara göre ele alınması önemlidir.

Özellikle küçük çocuklarda sahiplik, paylaşma, izin isteme ve başkasının hakkına saygı gösterme gibi kavramlar zaman içinde öğrenilir. Amerikan Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi Akademisi (AACAP), çok küçük çocukların ilgilerini çeken bir şeyi almasının gelişimsel olarak görülebileceğini; çocuğun başkasına ait bir şeyi izinsiz almanın yanlış olduğunu anlayabilecek gelişim düzeyine ulaşmasının genellikle 3–5 yaş civarında olduğunu belirtmektedir. citeturn0search0

İzinsiz Alma Davranışı Neden Ortaya Çıkabilir?

Her izinsiz alma davranışının altında aynı neden bulunmaz. Çocuğun yaşı, gelişimsel özellikleri, davranışın ne zaman ve kime karşı ortaya çıktığı ve sonrasında nasıl davrandığı birlikte değerlendirilmelidir.

• Merak ve isteğin önüne geçememe: Özellikle küçük çocuk bir eşyayı çok istediği için “izin istemek” gerektiğini henüz tam olarak uygulayamıyor olabilir.
• Sahiplik kavramının tam gelişmemiş olması: “Bu benim değil” bilgisini bilmek ile bunu davranışa dönüştürmek aynı şey değildir.
• Arkadaş grubuna uyum sağlama isteği: Daha büyük çocuklarda arkadaşlarının etkisi, kabul edilme veya kendini kanıtlama isteği rol oynayabilir.
• Duygusal ihtiyaçlar: Bazı çocuklar ilgi görme, öfke gösterme veya yaşadığı bir kırgınlığı ifade etme biçimi olarak eşyayı izinsiz alabilir.
• İhtiyacını söylemekte zorlanma: Çocuk istediği bir şeye nasıl ulaşacağını veya yardım isteyeceğini bilmiyor olabilir.

Çocuğun Yaşı Neden Önemli?

Okul öncesi dönemde bir çocuğun başka bir çocuğun oyuncağını alması ile daha büyük bir çocuğun başkasının eşyasını planlı biçimde alması aynı şekilde değerlendirilmemelidir. Yaş ilerledikçe çocuklardan mülkiyet, izin ve sınırlar konusunda daha fazla farkındalık beklenir.

Bu nedenle “Neden böyle yaptı?” sorusunun yanında “Kaç yaşında?”, “Daha önce de oldu mu?”, “Hangi ortamlarda oluyor?”, “Aldığı şeyleri ne yapıyor?” ve “Sonrasında davranışı nasıl oluyor?” gibi sorular da önemlidir.

Ebeveynler Nasıl Yaklaşmalı?

İlk tepki çoğu zaman belirleyicidir. Amaç çocuğu utandırmak değil, davranışın neden uygun olmadığını öğretmek ve mümkünse alınan eşyanın sahibine geri dönmesini sağlamaktır. AACAP da çocuğa izinsiz almanın yanlış olduğunun açıkça anlatılmasını, alınan eşyanın geri verilmesine veya telafi edilmesine yardımcı olunmasını ve çocuğun “hırsız” ya da “kötü biri” şeklinde etiketlenmemesini önermektedir. citeturn0search0

• Sakin kalmaya çalışın ve davranışı net biçimde ifade edin: “Bu eşya sana ait değil. Almadan önce sahibinden izin istemelisin.”
• Çocuğun eşyayı geri vermesine veya uygun bir şekilde telafi etmesine yardımcı olun.
• Davranışın nedenini anlamaya çalışın: “Bunu almak istemene ne sebep oldu?”
• İzin isteme, bekleme ve ihtiyaçlarını sözel olarak ifade etme davranışlarını günlük yaşam içinde öğretin.
• Çocuk doğru davrandığında bunu fark edin ve olumlu davranışı destekleyin. Disiplinin amacı yalnızca cezalandırmak değil, uygun davranışı öğretmektir. citeturn0search1

Hangi Yaklaşımlar Sorunu Büyütebilir?

Öfkeyle bağırmak, çocuğu herkesin içinde utandırmak veya “Sen hırsızsın” gibi kimliğine yönelik ifadeler kullanmak davranışı öğretmekten çok çocuğun kendisiyle ilgili olumsuz bir algı geliştirmesine yol açabilir. Ayrıca uzun süreli azarlama ve geçmişteki olayları tekrar tekrar gündeme getirmek, çözüm yerine suçluluk ve savunmaya odaklanılmasına neden olabilir.

Burada önemli ayrım şudur: “Yaptığın davranış doğru değil” demek ile “Sen kötü bir çocuksun” demek aynı şey değildir. Sınır davranışa konulmalı, çocuğun kişiliği hedef alınmamalıdır.

Ne Zaman Daha Yakından Değerlendirmek Gerekir?

İzinsiz alma davranışının tekrarlaması, giderek artması veya başka davranışsal ve duygusal güçlüklerle birlikte görülmesi durumunda daha kapsamlı bir değerlendirme gerekebilir. AACAP, hırsızlık davranışı devam ediyorsa ya da başka problem davranışları ve belirtilerle birlikte görülüyorsa bir ruh sağlığı uzmanından değerlendirme alınmasını önermektedir. citeturn0search0

• Davranış tekrar tekrar ortaya çıkıyorsa,
• Çocuk aldığı eşyaları gizliyor veya davranışı planlı biçimde sürdürüyor gibi görünüyorsa,
• Yalan söyleme, saldırganlık, kuralları sürekli ihlal etme veya okul sorunları gibi başka güçlükler de eşlik ediyorsa,
• Çocuk davranışın sonuçlarını anlamakta belirgin biçimde zorlanıyorsa,
• Davranış çocuğun arkadaşlıklarını, okul yaşamını veya aile ilişkilerini belirgin biçimde etkiliyorsa

bir çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanından değerlendirme konusunda destek alınabilir. Buradaki amaç çocuğu etiketlemek değil, davranışın altında yer alabilecek gelişimsel, duygusal veya çevresel etkenleri anlamaktır.

Çocuğa Nasıl Konuşulabilir?

Konuşmayı kısa, açık ve sakin tutmak çoğu zaman daha işlevseldir. Örneğin: “Bu eşyanın sana ait olmadığını biliyoruz. Bir şeyi çok istediğinde onu izinsiz almak yerine benden ya da sahibinden istemeni istiyorum. Şimdi bunu nasıl geri verebileceğimizi birlikte düşünelim.”

Bu tür bir yaklaşım hem sınırı netleştirir hem de çocuğa davranışını düzeltme fırsatı verir. Özellikle küçük yaşlarda çocukların yalnızca neyi yapmamaları gerektiğini değil, bunun yerine ne yapabileceklerini de öğrenmeye ihtiyaçları vardır.

Sonuç

Çocuklarda izinsiz alma davranışı tek başına çocuğun “kötü” olduğunun göstergesi değildir. Davranışın anlamı çocuğun yaşı, gelişim düzeyi, davranışın sıklığı ve eşlik eden diğer özelliklerle birlikte ele alınmalıdır.

Ebeveyn olarak önceliğiniz davranışı sakin biçimde sınırlandırmak, alınan eşyanın telafisini sağlamak ve çocuğa izin isteme ile başkasının hakkına saygı gösterme becerilerini öğretmek olabilir. Davranış kalıcı hâle geliyor veya başka güçlüklerle birlikte görülüyorsa profesyonel değerlendirme yol gösterici olabilir.

Bu yazı bilgilendirme amacı taşır. Çocuğun yaşadığı güçlüklerin değerlendirilmesi için çocuğun gelişimsel özellikleri ve yaşam koşulları bir bütün olarak ele alınmalıdır.